Uno schizzo del pensiero teologico di Fjodor Dostojevskij

Abstract

Prezentowany szkło stanowi próbę krótkiej charakterystyki myśli teologicznej Fiodora Dostojewskiego. Autor artykułu inspirowany bogatą spuścizną literacką pisarza, stara się ukazać zasadnicze wątki teologiczne zawarte w twórczości tego wielkiego geniusza literatury rosyjskiej. Analiza myśli teologicznej zawiera w sobie podstawową trudność, a mianowicie to, iż nie można go zaliczyć do teologów w sensie ścisłym. Jednakże można go uznać za teologa w sensie szerszym. Odpowiada to twierdzeniu Ewdokimowa, iż w chrześcijaństwie wschodnim za teologa uważa się tego, kto poprzez kontemplację doświadcza Bożych prawd. U genezy myśli teologicznej Dostojewskiego leży wychowanie religijne, które otrzymał od swej matki. Stąd prosta wiara i zaufanie Opatrzności Bożej stanowią główne rysy charakteryzujące jego wizję religii chrześcijańskiej. Ideały chrześcijańskie młodego Dostojewskiego zostały zweryfikowane już w latach jego studiów, kiedy to ‒ jak sam wyznaje ‒ bardziej zaczął cenić prawdę serca niż prawdę rozumu. Szczególny proces doświadczania Boga rozpoczął się po zesłaniu go na Syberię, gdzie przypuszczalnie zapoznał się z podstawowymi dziełami Ojców Kościoła. Jego myśl teologiczna nie opiera się wszakże na własnej interpretacji Pisma św., lecz bierze wzór z pism mistyków wschodnich. Chrystologia i antropologia Dostojewskiego jest oparta w głównej mierze na doktrynie św. Maksyma Wyznawcy. Sięga on do pojęcia „przebóstwienia”, dzięki któremu człowiek odkrywa prawdę. W przebóstwieniu najpełniej realizuje się natura człowieka stworzona na obraz i podobieństwo Boże. W tej perspektywie Dostojewski ukazuje tragiczne w skutkach realia swojej epoki ‒ racjonalizm, humanizm bez Boga. Problem przebóstwienia człowieka zajmuje w twórczości Dostojewskiego miejsce naczelne. Wystarczy wspomnieć takie utwory, jak „Zbrodnia i kara” czy „Idiota”. Pisarz podejmuje także wątek cierpienia, które oczyszcza wewnętrznie. Winno być ono przyjęte w kontekście prawdy Chrystusowego Krzyża. Można zauważyć, że Dostojewski nie stworzył żadnego traktatu dogmatycznego, niemniej jednak wszystko to, co wyraża w swej twórczości, odznacza się dużą spójnością, będącą odzwierciedleniem tradycji Kościoła wschodniego.