On Adam And Satana’el or “The Vienna Protology”

Abstract

Artykuł przedstawia pewien apokryf w klasycznym języku etiopskim (gyyz) mówiący o stworzeniu świata i aniołów, o Adamie, Ewie i ich dzieciach. Ponieważ tekst, znany z jednego tylko rękopisu w Österreichische Nationalbibliothek w Wiedniu, jest i anonimowy i bez tytułu, został konwencjonalnie zatytułowany „Protologia Wiedeńska” (PW). Artykuł przedstawia treść PW, na którą poza podstawowymi wątkami znanymi z Księgi Rodzaju, składają się m.in. relacje o buncie aniołów pod wodzą Satanaela, nazywanego też Sabelianosem, i o zabójstwie Abla, przedstawionym jako spowodowane zawiścią Kaina o to, że Abel miał poślubić piękniejszą z ich sióstr. Można wyróżnić dwa podstawowe źródła PW: 1. „Cuda Jezusa” (et. Tä꜄ammǝrä ꜄Iyyäsus), tj. etiopska wersja arabskiej „Apokryficznej Ewangelii Jana”, z której nieznany autor-kompilator zaczerpnął wstęp dotyczący stworzenia i buntu aniołów, oraz 2. “Początek Wiary” (et. Ṭǝnta Haymanot) Pseudo-Epifaniusza, jak się wydaje oryginalny etiopski apokryf, w dużej mierze oparty na „Heksameronie” (et. ꜄Aksimaros) przypisywanym również Epifaniuszowi z Cypru. Pochodzenie kilku wątków P W udało się ustalić w źródłach dalszych, np. zazdrość Kaina o siostrę pochodzi z syryjskiego apokryfu „Jaskinia Skarbów” (3-4 w.). Z kolei dwa imiona, pod którymi występuje Szatan: Satanael i Sabelianos, pochodzą: pierwsze, które ma najliczniejsze paralele w literaturze starocerkiewnosłowiańskiej, najprawdopodobniej z „Ewangelii Bartłomieja”, drugie zaś zostało wprowadzone w Etiopii, w epoce ces. Zär꜄a Ya꜄ǝqob’a, zwalczającego herezje, z których niektóre były oskarżane o sabelianizm. Zgodnie z podjętą próbą datacji PW utwór ten pochodzi z okresu 1650-1750.