Cultus sanctorum saeculis IV-V

Abstract

Artykuł przedstawia w sposób ogólny rozwój kultu świętych w IV i V wieku. Podstawowym pojęciem jest samo słowo święty, które miało różne znaczenie w świecie antycznym, zarówno greckim, jak i rzymskim, i odnosiło się do bóstw, ludzi i rzeczy. W Biblii określenie święty odnosi się do Boga, Chrystusa, aniołów i ludzi. Spośród tych ostatnich należy wyróżnić: patriarchów, proroków, apostołów i licznych wiernych, zwłaszcza tych, którzy są ochrzczeni. Początki kultu świętych sięgają końca II wieku i dotyczą przede wszystkim męczenników, którzy ponieśli śmierć za wiarę w Chrystusa w okresie prześladowań chrześcijan. Świadczą o nich opisy Męczeństw (Passiones) oraz Akta męczenników (Acta martyrum). W IV wieku na Wschodzie i Zachodzie kult świętych przybiera inne formy, zwłaszcza gdy kończy się czas prześladowań, a chrześcijaństwo staje się religią oficjalną. Pojawiają się święci wyznawcy (confessores), którymi są mnisi. duchowieństwo, dziewice czy inni święci: mężczyźni i kobiety. Nową formą życia jest ruch monastyczny i cenobicki, który ma swoje początki na Wschodzie, a następnie zostaje przeszczepiony na grunt zachodni. Założyciele tych nowych form życia ascetycznego piszą reguły dla swoich uczniów i naśladowców, a w literaturze hagiograficznej pojawiają się liczne opisy żywotów świętych mnichów. Ponadto w IV i V wieku obserwuje się także szczególny kult Maryi, Jana Chrzciciela czy aniołów, zwłaszcza Michała archanioła. Kult świętych posiada swoje charakterystyczne cechy. Na uwagę zasługują refrigeria uczty, które odbywały się w pobliżu lub na grobach zmarłych w rocznicę ich śmierci. Zwyczaj ten ‒ przejęty z pogaństwa ‒ szybko jednak zostaje przez hierarchów Kościoła zabroniony. Szczególnym dniem, w którym czczono świętego jest dies natalis jego dzień narodzin dla nieba. Uroczysty charakter tego dnia podkreślało nabożeństwo liturgiczne odprawiane w miejscu kultu świętego, pod przewodnictwem miejscowego biskupa i jego kleru z licznym udziałem wiernych. W czasie tych uroczystości odczytywano opisy męczeństwa (w przypadku męczenników) lub dzieła o charakterze panegirycznym (w odniesieniu do wyznawców). Kult sprawowany był najczęściej w bazylikach czy sanktuariach, które budowano w miejscach pochówku poszczególnych świętych. Z tymi miejscami związana jest kolejna forma kultu, która wyrażała się w tym, iż grzebano bliskich zmarłych w pobliżu grobów świętych patronów tzw. depositio ad sanctos. Wierzono, że bliska obecność świętego wyjedna zmarłym jego wstawiennictwo w niebie. Nową formą kultu świętych staje się kult relikwii. Choć w IV wieku rzymskie prawo cywilne zabraniało dzielenia relikwii, przenoszenia ich w inne miejsca, czy co gorsza ich sprzedaż, to na Wschodzie zdarzają się liczne przypadki translacji i dzielenia relikwii. Mimo zakazów proces przenoszenia i dzielenia relikwii obserwuje się także na Zachodzie.