San Girolamo e la sua “Vita S. Pauli Monachi Thebaei” (uno schizzo)

Abstract

Of the three monastic Vitae written by Jerome, the Vita S. Pauli was the one that was most favourably received and also remained the most cherished in the eyes of its author. This early work, so expressive even in its essentiality, so consonant with the author’s sentiments, so new and indispensable for the ardent neophytes of the ascetic life, remains the masterpiece of Western monastic literature. Suffice it to recall that two Greek, one Syriac, one Coptic, one Georgian, one Armenian, one Coptic-Arabic, one Early Slavonic, one Ethiopian reviews have come down to us, that the manuscript copies are numerous, and the publishers equally numerous. The figure of the Theban saint was never retouched in later Latin literature, all patristic texts that mention him present him exactly as Jerome. Certainly, the Dalmatian had taken special care in gathering reliable information about his hero, but the value of this biography is certainly not to be found in its historical reliability, but rather in its spiritual depth, in the acute insight with which Jerome grasped the essential traits of hermitism. From this the Life draws its intensity, and remains sculpted in the reader’s imagination, just as it remained indelible in the memory of Jerome himself. Throughout his life, he would return to this writing, repeat its contents, keep its protagonist’s presence alive; thus, for example, when, addressing an elderly monk, he praises longevity as the fruit of monastic virtue; or when, writing a treatise on chastity for his young spiritual daughter Eustochium, he presents Paul of Thebes as a lofty model of life in God; or again when he incites Paulinus of Nola, a young writer animated by contemplative zeal, to the life of the desert, of which the first among the princes is Paul. This ‘man of extraordinary holiness’ will be much quoted in Jerome’s later works, more so than others of whom he makes mention only rarely and occasionally.

Spośród trzech monastycznych Vitae napisanych przez Hieronima, Vita S. Pauli jest tą, która cieszyła się największym uznaniem i była najbardziej ceniona przez samego autora. To wczesne jego dzieło, jakże klarowne w swojej treści, odpowiadające osobistym odczuciom autora, inspirujące żarliwych neofitów życia ascetycznego, pozostaje arcydziełem zachodniej literatury monastycznej. Wystarczy przypomnieć, że do naszych czasów zachowały się dwie recenzje greckie, jedna syryjska, jedna koptyjska, jedna gruzińska, jedna ormiańska, jedna koptyjsko-arabska, jedna wczesnosłowiańska, jedna etiopska. W sumie kopii rękopisów jest wiele, a także wydawców jest niemało. Wizerunek św. Pawła z Teb nigdy nie został skorygowany w późniejszej literaturze łacińskiej. Wszystkie teksty patrystyczne, które o nim wspominają, przedstawiają go dokładnie tak, jak to uczynił św. Hieronim. Z pewnością Dalmatyńczyk zadbał o zebranie wiarygodnych informacji o swoim bohaterze, niemniej wartość tej biografii nie tyle polega na jej historycznej wiarygodności, ile raczej na jej duchowej głębi, na przenikliwym wglądzie, z jakim Hieronim uchwycił istotne cechy pustelnictwa. Na tym założeniu opiera się wewnętrzna spójność Vitae, która głęboko wpisuje się w wyobraźnię czytelnika, podobnie jak pozostała niezatarta w pamięci samego Hieronima. Przez całe swoje życie powracał on do tego dzieła, powtarzał jego treść, nawiązywał do ideału życia pustelniczego związanego z postacią św. Pawła. Daje temu wyraz na przykład wtedy, gdy zwracając się do starszego mnicha, chwali długowieczność jako owoc cnoty monastycznej; lub gdy pisząc traktat o czystości dla swojej młodej duchowej córki Eustochium, przedstawia Pawła z Teb jako wzniosły wzór życia w Bogu; lub gdy namawiając Paulina z Noli, młodego pisarza ożywionego kontemplacyjnym zapałem, do życia na pustyni, wskazuje na Pawła jako pierwszego wśród książąt eremityzmu. Ten „człowiek o niezwykłej świętości” będzie często cytowany w późniejszych dziełach Hieronima, częściej niż inni, o których wspominał rzadko i sporadycznie.