L’influence de l’Empereur Constance II sur la composition des conciles

Abstract

Cesarza Konstancjusza II, syna Konstantyna Wielkiego, nazywano w czasach mu współczesnych „biskupem biskupów”. Poświęcał bowiem wiele uwagi sprawom Kościoła, wśród których za najważniejsza uważał zachowanie jedności chrześcijan. Od niej bowiem w głębokim przekonaniu cesarzu zależał pokój wewnętrzny i jedność coraz bardziej chrześcijańskiego cesarstwa. Konstancjusz zatem starał się aktywnie przeciwdziałać wszelkim przejawom rozłamu w Kościele. Toteż często zwoływał biskupów na wspólne obrady domagając się od nich skutecznego zażegnywania konfliktów, bądź to przez samodzielne wypracowanie kompromisu, bądź też, co miało miejsce częściej, przez przyjęcie rozwiązania forsowanego przez siebie. Pod koniec panowania zwoływane przez niego synody były lak liczne, iż zaproszeni biskupi, korzystający z usług poczty państwowej mieli w poważnym stopniu dezorganizować jej działalność w wielu prowincjach cesarstwa. Z pewnością sporo w tym przesady, gdyż nawet w zgromadzeniach z założenia powszechnych nie uczestniczyli wszyscy biskupi. Kto jednak brał udział w pracach synodów zwoływanych przez Konstancjusza i jaki był jego wpływ na dobór ich uczestników? Odpowiedź na powyższe pytania wydaje się mieć dużą wagę, bowiem od składu zgromadzeń biskupów zależał w znacznej mierze ostateczny rezultat ich obrad. Z przeprowadzonych w niniejszym artykule dociekań wynika, że Konstancjusz poddawał ścisłej kontroli skład zgromadzeń biskupów zwoływanych przez siebie łub z własnej inicjatywy. To on decydował nie tylko o tym jakiego rodzaju będzie dane zgromadzenie, tzn. z jakiego obszaru zjadą się jego uczestnicy, w jakiej miejscowości będą obradować i nad jakimi problemami, ale także kto zostanie zaproszony na salę obrad. W synodach zwoływanych przez Konstancjusza dość często brali udział duchowni czy to należący do grona jego doradców kościelnych czy też przebywający wówczas na dworze, ale tylko ci, których cesarz chciał tam widzieć. Spostrzeżenie powyższe dotyczy przede wszystkim licznych zgromadzeń, jakie odbyły się w Antiochii i w Sirmium. W doborze biskupów duży udział mieli również cesarscy doradcy, a władca nie ograniczał się tylko do zatwierdzenia podjętych przez nich decyzji, ale wybranych duchownych, jeśli pojawiła się taka potrzeba, zmuszał do udziału w pracach synodu, jak miało to miejsce w Antiochii w roku 338 i najprawdopodobniej w 341. Wobec jednych więc stosował przymus wymuszając obecność na obradach, innym zaś aktywnie przeciwstawiającym się jego woli uniemożliwiał wzięcie w nich udziału, co najlepiej obrazuje przypadek biskupa Euzebiusza z Vercellum na synodzie w Mediolanie w roku 355. Konstancjusz traktował poza tym niedopuszczenie do udziału w zgromadzeniach biskupów, jako rodzaj kary wstępnej za niesubordynację czy głoszenie nie prawowiernych nauk, o czym świadczy casus Eudoksjusza, biskupa Antiochii. Władca dokonywał także planowych, gruntownie przemyślanych selekcji biskupów na zwoływane przez siebie zgromadzenia, a wtedy liczyły się nie tylko ich poglądy teologiczne, ale przede wszystkim ich dyspozycyjność. Niejednokrotnie też wymagał od potencjalnych uczestników synodów składania pisemnych deklaracji, a wyrażone w nich poglądy stanowiły ostateczne kryterium ustalenia składu w jakim mieli obradować. Cesarz zawczasu więc przygotowywał odpowiedni grunt, aby jego zamierzenia wobec zgromadzeń biskupów mogły być zrealizowane. Najlepiej widać to na przykładzie przygotowań do sobolu powszechnego jaki miał odbyć się w Nikomedii w roku 359.