Warszawskie Studia Teologiczne, 2005, T. 18

Stały URI dla kolekcjihttps://theo-logos.pl/handle/123456789/42983

Przeglądaj

Przeglądaj Warszawskie Studia Teologiczne, 2005, T. 18 wg Temat "art"

Wpisz kilka pierwszych liter i kliknij przycisk przeglądania
Teraz wyświetlane 1 - 1 z 1
  • Brak miniatury
    Pozycja
    The Iconography of the Holy Mass in Polish Art (12th – 18th Centuries)
    Janocha, Michał (Wydawnictwo Archidiecezji Warszawskiej, 2006)
    Niniejszy artykuł jest prezentacją kilku aspektów szerokiego problemu, który został szczegółowo omówiony w monografii autora pt. Missa in arte polona. Ikonografia mszy świętej w średniowiecznej i nowożytnej sztuce polskiej (Warszawa, Wydawnictwo Krupski i S-ka, 1998). Przedmiotem zainteresowania są wybrane przedstawienia mszy świętej sprawowanej przy ołtarzu przez kapłana, poddane analizie ikonograficznej w kontekście przemian liturgicznych, koncepcji teologicznych, na tle przemian religijnych, artystycznych, kulturalnych i społeczno-politycznych w Polsce i Europie. Najstarsze zachowane przedstawienia w Polsce z XII-XIII w. na kwaterze Drzwi Gnieźnieńskich, na pieczęci Leszka Czarnego i na kapitelu cysterskim z Kołbacza ukazują kapłana celebrującego versus populum. Są to jedyne świadectwa mszy św. odprawianej twarzą do wiernych, bowiem po XIII wieku ikonografia odnotowuje istotną zmianę w liturgii i odwrócenie celebransa. Analiza miniatur liturgicznych w pontyfikatach biskupich ukazuje dokonujący się w ikonografii znamienny proces zmiany perspektywy. Punkt ujęcia sceny liturgicznej przesuwa się z przedstawienia profilowego, dominującego do XIV wieku, poprzez ujęcie „ukośne”, diagonalne, w wieku XV, aż po ujęcie centralne od XVI wieku, tożsame z punktem widzenia wiernych stojących w nawie. Owa ewolucja formalna odzwierciedla szerszy proces ewolucji przeżywania i rozumienia mszy świętej, nie bez wpływów devotio moderna, zmierzający w kierunku coraz bardziej osobistego doświadczenia. Proces ten zbiegł się w czasie z rozwojem renesansu i odkrywaniem perspektywy geometrycznej. Na początku XIII wieku we Francji zostaje wprowadzone podniesienie hostii, które rychło zostaje uznane za kulminacyjny moment mszy świętej, co znajduje odzwierciedlenie w ikonografii. Towarzyszy mu stopniowe wprowadzenie wysokich świec oraz dzwonków. W końcu XIII wieku pojawia się także podniesienie kielicha, rozpowszechnione w następnych stuleciach. Oglądanie podniesionej hostii stanowiło substytut Komunii świętej, której ikonografia jest w średniowieczu równie rzadka, jak praktyka jej przyjmowania. Podniesienie hostii stanowi najczęstszy ilustrowany moment mszy świętej. Pozostałe gesty i ryty przedstawiane są znacznie rzadziej. W drugiej części artykułu omówione zostały przedstawienia symboliczno-alegoryczne, które liturgiczną ilustrację opatrują teologicznym komentarzem. Późne średniowiecze akcentuje aspekt pasyjny, niekiedy rozbudowany i wielowątkowy. Msza święta może występować jako ilustracja sakramentu Eucharystii w ikonografii Siedmiu Sakramentów, przybierającej w epoce potrydenckiej postać swoistego obrazowego katechizmu. W dobie baroku upowszechnia się także wizja triumfalna, w której motyw mszy świętej stanowi element większej kompozycji wyrażającej chwałę Królestwa Niebieskiego, a także symbol Ecclesia peregrinans (pugnans) pomiędzy wizją Czyśćca (Ecclesia poenitens) i Nieba (Ecclesia triumphans). Trzecią grupę ilustracji stanowią przedstawienia dydaktyczne, w których msza święta tworzy element kompozycji o charakterze moralizatorskim, na przykład sceny Dobrej Śmierci. Specyficzną podgrupę stanowią przedstawienia mszy świętej na tabliczkach wotywnych zawieszanych w sanktuariach, zwykle w związku z doznanym cudem. W czwartej grupie znalazły się przedstawienia historyczne, w których msza święta towarzyszy ważnemu, historycznemu wydarzeniu, bądź stanowi jego zwieńczenie. Zakres artykułu nie obejmuje licznej grupy przedstawień o charakterze hagiograficznym, które ilustrują ważny epizod z życia świętego, na przykład cudowną wizję (Msza św. Grzegorza), czy męczeńską śmierć (Zabójstwo św. Stanisława). Stanowią one ponad połowę zachowanych przedstawień mszy świętej. Parafrazując termin liturgiczny można je określić mianem Missae sanctorum. Ostatnia Msza św. Wojciecha z Drzwi Gnieźnieńskich jest pierwszym zachowanym wizerunkiem liturgii eucharystycznej u progu chrześcijaństwa w Polsce. Przegląd ilustracji kończy rysunek Piotra Norblina z 1785 roku, przedstawiający sejmik w kościele. Sprawowana liturgia jest tu prawie niezauważonym epizodem w świątyni wypełnionej rozdyskutowaną, skłóconą i podpitą szlachtą. Jest to chyba ostatnie przedstawienie mszy świętej, jakie zostawiła w spadku sztuka Rzeczpospolitej na dziesięć lat przez swoim zgonem. Ikonographia magistra vitae...